«ادبیات غنایی» به­ عنوان یکی از گسترده ­ترین انواع ادبی در چهارچوب نقش «ادبی و عاطفی» زبان مطرح می­شود و به بیان احساسات و عواطف شخصی «گوینده» می پردازد. هدف این نوع ادبی، گزارش و بیان احساسات گوینده و در کنار آن، لذت بخشیدن به مخاطب است. هر یک از گویندگان ادب غنایی به اقتضای درون­مایه اثر خود از مؤلفه­ هایی بهره گرفته­ اند که به اثر آن­ها رنگ­ و بوی غنایی بخشیده و آن را از سایر آثار ادبی متمایز ساخته است. شیوه ­های کاربرد عناصر غنایی در هر یک از منظومه ­های ادب فارسی متعدد و متنوع است. عواملی مانند «ترکیبات و تعبیرات غنایی»، «توصیفات نرم و لطیف»، «فضای غم ­آلود و انزواطلبی»، «کنشگری عاشق و معشوق»، «تک­ گویی­ های درونی شخصیت اصلی» و. . . از شاخص ­ترین نمودهای ادب غنایی هستند. این پژوهش تلاش می­کند با بهره­ گیری از «فرانقش اندیشگانی» در رویکرد نقش گرایی هلیدی به مطالعه اشعار غنایی «مذنب بدایونی» یکی از شعرای ناشناخته دوره بازگشت بپردازد. این شاعر غزل سرا از روش­ های مختلفی برای بیان اندیشه غنایی خود استفاده کرده و نکته قابل تأمل این است که وی در طول دوره شاعری خود دچار تحول نگرش شده و از نگرش ابتدایی خود که مشابه شعرای عاشقانه ­سرای سبک عراقی بوده در دوره­ای از زندگی به دیدگاه شعرای «مکتب وقوع» و «واسوخت» متمایل می­شود. این پژوهش سعی دارد به این پرسش پاسخ دهد که بر مبنای فرانقش اندیشگانی، تحول جهان­ بینی «مذنب بدایونی» در اشعار غنایی، باعث ایجاد چه تغییراتی در سطح «افعال» به کار رفته، شده است؟ یافته ­های پژوهش نشان می­دهد که تغییر، افول و در نهایت تنزل مقام «معشوق»-به عنوان شخصیت اصلی غزلیات وی-از طریق کاهش میزان حضور این مُشارک در «فرآیندهای مادی و ذهنی» و بسامد بالای «بندهای پرسشی» که معنای «مؤاخذه و عتاب» دارند، نشان داده شده است.

زمینه و هدف: مذنب بدایونی یکی از شعرای ناشناخته غزلسرای دوره قاجار است. این پژوهش تلاش میکند به بیان ویژگیهای سبکی، مضمون شعر وی و همچنین زیباییهای ادبی آن بپردازد. هدف پژوهشگر تعیین بسامدها و میزان تقلید مذنب از سبک قدما نمیباشد، بلکه تعیین و بررسی سبک شاعر، درسه سطح زبانی، ادبی و فکری است تا به این پرسشها پاسخ دهد: 1-مذنب تحت تأثیر کدامیک از سبکهای شعر فارسی است و کدام شاعر یا شاعران بیشترین تأثیر را بر او داشته است؟ 2-نمود مکتب وقوع و واسوخت بیشتر در قالب چه مواردی در غزلیات مذنب بدایونی پدیدار گشته اند؟ روش مطالعه: این تحقیق به شیوۀ تحلیل محتوا و کتابخانه ای انجام شده است. شیوۀ مطالعه، درون متنی و با دید منتقدانه است. محدوده و جامعۀ موردمطالعه، دیوان غزلیات مذنب است. یافته ها: مذنب توانسته، زبان و محور فکریش را به شعرای سبک عراقی نزدیک کند. در برخی اشعار این شاعر، رنگ و بوی «مکتب وقوع» و «واسوخت» نیز قابل مشاهده است که این امر نشان از تغییر نگرش وی در دوران زندگی خود دارد. نتیجه گیری: مذنب در سرودن غزلیات، بطور اخص از سعدی و حافظ پیروی نموده است. در سطح زبانی، شعرش به دور از هرگونه پیچیدگی است. از زبان عامیانه بعنوان یکی از مصالح اصلی زبان هنری بهره گرفته است و تلاش میکند با کاربرد هنری واکها، گلچین واژه ها و چینش آنها در کنار هم، کلامش را موسیقایی کند. در سطح ادبی، عناصر بیانی مانند تشبیه، استعاره و عناصر بدیعی نظیر تکرار، مراعات نظیر (بیش از 95 درصد)، تضاد و تلمیح بیشترین بسامد را دارد. در سطح فکری، محور تفکرات و بنمایۀ غزلیاتش، «عشق و موضوعات مربوط به آن» است. اعتقادات و باورهای مردم، آداب و رسوم، اعتقادات مذهبی، ضرب المثلها، همچنین مضامین متعدد ازجمله اوضاع سیاسی و اجتماعی کشور (در دوره مشروطه)، در شعر وی به چشم میخورد.

رویکرد نقش گرای نظام مند هلیدی به بازنمایی جهان در زبان می پردازد و در این راستا نگره های ویژۀ خود را مطرح می کند؛ برای مثال، معنا در این نظریه محصول سه فرانقش اندیشگانی، بینافردی و متنی است که هر سه هم زمان و به یک میزان، به معنای پیام کمک می کنند. فرانقش اندیشگانی به دو فرانقش تجربی و منطقی تقسیم می شود. در فرانقش تجربی، بندهای مفرد و در فرانقش منطقی بندهای مرکب تحلیل می شوند. بند ازنظر فرانقش اندیشگانی به سه بخش تقسیم می شود: فرایند، مشارک و عنصر حاشیه ای. فرایندها به دو گروه اصلی و فرعی تقسیم می شوند و هر کدام سه زیر بخش دارند؛ اصلی ها: مادی، ذهنی، رابطه ای. فرعی ها: رفتاری، کلامی و وجودی. در پژوهش حاضر، ارزیابی فرانقش اندیشگانی در سوره های «واقعه» و «قیامت» مدنظر بود و فرایندهای به کاررفته در این دو سوره و بسامد حضور هر یک از این فرایندها به بحث گذارده شد تا ابعاد رستاخیز در این سوره ها معلوم شود. یافته های پژوهش نشان دادند فرایند مادی در این دو سوره بیش از سایر فرایندها به کار رفته است؛ فزونی این فرایند به صورت ملموس، بر وقوع کنش، یعنی قیامت تأکید دارد و به آن عینیت می بخشد.

پژوهشگران بسیاری در خصوص قرآن کریم به بررسی و مطالعه پرداخته اند لیکن بر اساس نظریه نقش گرای نظام مند هلیدی الگوهای تجربه بر اساس فرآیندها و در چارچوب فرانقش اندیشگانی در زبان نمود پیدا می کنند. این فرانقش نگرش گوینده را نسبت به جهان هستی رقم می زند و به بررسی محتوای گزاره ای هر بند می پردازند. این پژوهش قصد دارد. . . د تا جزئیات ارائه شده درپنج سوره از قرآن را که با کلمه ی «قل» آغاز می شوند(جن، کافرون، اخلاص، فلق و ناس) و سور مقولات نامیده می شوند با تکیه بر دیدگاه فرانقش اندیشگانی دستورنقش گرایی نظام مند هلیدی بررسی کند تا دریافت کاملتر و بهتری از کلام الهی به دست آید و گامی به سوی کمال برداشته شود. بعد از استخراج و یافتن معانی و طبقه بندی تعداد هشتاد و نه فعل این در این سوره ها نتایج حاصله از روش آماری نشان داد که هر شش نوع فرآیند فعلی در این سوره ها کاربرد دارد اما در سوره جن بیشترین فرایند مربوط به فرایند ذهنی است که هماهنگ برموضوع و فضای حاکم بر آن می باشد و فرایندهای مادی و کلامی در رتبه های بعد قرار دارند در حالیکه درچهار سوره دیگر فرآیند مادی دارای بیشترین درصد فراوانی است وعلت آن را می توان قابل فهم کردن متن برای بشر دانست. رتبه های بعدی فرآیندها مربوط به فرآیند کلامی است که با طبقه بندی این سوره ها و آغاز آنها با کلمه "قل" همخوانی دارد.

زمینه و هدف: نظریه نقشگرا، رویکردی است که برای توصیف و تحلیل متن به کار میرود. در این رویکرد، برای تحلیل گفتمان، سه فرانقش اندیشگانی، بینافردی و متنی در نظرگرفته میشود. این رویکرد با بررسی ساختار جمله، انواع متفاوت فرایندها و کارکرد آن ها را در جمله تبیین میکند و بر این مبنا فرستنده، تجارب، اندیشه ها و برداشت های خویش را از حوادث و پدیده های جهان بیرون و درون به مخاطب عرضه میکند. در دیدگاه هالیدی فرض بر این است که الگوهای تجربه در قالب فرایندها و از طریق فرانقش اندیشگانی در زبان بازنمایی میشود. بر این اساس میتوان از طریق بررسی انواع فرایندهای موجود در افعال و تعیین بسامد وقوع آنها در داستان، از تجارب، تفکرات و دنیای درون نویسنده آگاه شد. روش پژوهش: با توجه به رویکرد فرانقش اندیشگانی و ارتباط تنگاتنگ ذهن و زبان، پژوهش حاضر با روش تحلیل محتوای کیفی بر پایه نظریه نقشگرای هالیدی به بررسی فرایندهای به کار رفته در رمان سووشون پرداخته است. یافته ها: یافته های تحقیق نشان میدهد سیمین دانشور در رمان سووشون، ضمن توصیف تحولات سیاسی اجتماعی دوران معاصر، دیدگاههای زنانۀ خود را در شخصیت زری، انعکاس داده است و با استفاده از فرایندهای مادی و رابطه ای به توصیف و نقل حوادث پرداخته است و توانسته دیدگاههای خود را دربارۀ اوضاع اجتماعی و جایگاه و نقش زن نشان دهد. نتیجه گیری: بررسی و تحلیل داده ها نشان میدهد فرایندهای مادی و در مرتبه دوم فرایندهای رابطه ای در رمان سووشون از بسامد بسیار بالایی برخوردار هستند. دانشور برای اینکه حوادث زمانه خود را ملموس تر و واقعی تر به خواننده بنمایاند، از افعالی استفاده میکند که بر رخدادهای مادی واقعی دلالت دارند، بسامد بالای فرایندهای مادی، فضای داستان را از حالت غیرملموس دور میسازد و درنتیجه سبب میشود که داستان برای خواننده باورپذیر شود.

در بافتِ حقوقی، دادنامه ها، گزارش ها و اسنادی مهم انگاشته می شوند. زیرا در نظام حقوقی کشور، در دادنامه ای که مشتمل بر حکم یا همان تصمیم مراجع دادرسی باشد، همه و یا برخی از موضوع دعوا به سرانجام می رسد. از این رو، فحوای آن برای طرفین کشمکش بسیار سرنوشت ساز است. در بررسی متن دادنامه ها، با موارد ابهام آمیزی مانند حذف گروه های اسمی و در برخی موارد گروه های فعلی روبه رو شدیم. هدف از جستارِ حاضر، یافتن سازه های یادشده و تشریح هر بند، از جنبة معناشناختی است. بنابراین، 48 دادنامه حقوقی و کیفری به روش تصادفی از دهه 50 تا90 انتخاب گردیدند و بر مبنای انگاره گذرایی و فرانقش اندیشگانی هلیدی (Halliday, 2004)-به عنوان ابزاری کارآمد-تجزیه و تحلیل شدند. همچنین، میزان فراوانی داده ها با بهره گیری از آمار توصیفی، محاسبه شد. یافته های پژوهش نشان داد که ویژگی بندهای موردِاشاره که در برگیرندة تشریح و تبیین شرایط و دستور به انجام و یا ترکِ عمل و نیز اعلام بی گناهی و یا گناهکار بودن است، در واقع بیانگرِ حقایق و وضعیت موجود از جمله صحنه جرم و یا رخدادهای پرونده، نام های طرفین کشمکش و دیگر موارد بر مبنای موضوع است. در متون مورد بررسی، هیچ گزاره ای یافت نشد که نمایانگر ارائة نمودهای بیرونی از کردارها باشد و سبک نوشتاری این متن ها این گونه است که نخست، مستندات و ادله بیان می شود، سپس حکم و رأی نگارش می شود. به طور کلی، بالا بودن میزان فراوانی فرآیند مادی نشان داد که ژانر حقوقی تأکید بر لازم الاجرا بودن احکام و شیوه نامه ها دارد تا رفتارهای بیرونی.

امروزه نظریه های مختلف زبان شناسی با رویه های پرکاربرد در عرصۀ تحلیل متون ادبی تأثیر بارزی دارد. ازجملۀ این نظریه­ها، نگاه اجتماعی به زبان بر پایه نظام تقش گرا است که توسط زبانشناس معروف مایکل هلیدی (1994 م) ارائه شده است. دستور نظام­مند-نقش­گرا رویکردی است زبان­شناسی که زبان را در بافت فرهنگی و موقعیتی مورد بررسی قرار می­دهد، این رویکرد بر نقش و معنای زبان استوار است. رسالة الغفران اثر ابوالعلاءمعری، متنی است ادبی از سفر خیالی  ابن قارح به عالم بهشت و دوزخ و توصیف حال ساکنان این دو مکان. از آن جا که موضوع و چارچوب این متن بر طرح مفاهیمی استوار است که نظام اندیشگانی معری به عنوان یکی از برجسته ترین شخصیت­های متفکر تمدن عربی اسلامی را بازبانی نمادین و غیر مستقیم درباره عصر عباسی و اوضاع طبقات اجتماعی و به ویژه ادبا را بازگو می­کند؛ لذا در پژوهش حاضر تلاش می شود بینش و تجربۀ زیستۀ ابوالعلاء از پدیده های اجتماعی و واقعی عصر او برمبنای این رویکرد زبانشناسی غیرصورت­گرایانه مورد بررسی قرار گیرد. نتایج نشان می دهد ارتباطی دوسویه بین نمود روساخت نقش­های زبانی و چهارچوب­های فرهنگی اجتماعی در این اثر وجود دارد وبیشترین بسامد فرآیند اندیشگانی این اثر شامل فرآیند ذهنی (%30)، کلامی (%26) و مادی (%26) است.

دستورنقش گرای نظام مند «مایکل هلیدی» زبان شناس انگلیسی یکی ازمهم ترین ارکان زبان شناسی نقشگرا محسوب می شودکه براهمیت نقش ومعنا تاکید می ورزد وباتکیه بر سه فرا نقش اندیشگانی، بینافردی ومتن به بررسی متون می پردازد. در این پژوهش خطبه حضرت زینب (س) با توجه به نظریه هلیدی درحیطه فرا نقش اندیشگانی بمنظور دریافت و تعیین فرآیند زبانی خطبه مورد تحلیل قرار گرفته است. روش این پژوهش به شیوه کتابخانه ای وتحلیل موضوع است. درابتدا مفاهیم نظری پژوهش بازخوانی شده است. سپس افعال وجملات و تقسیم بندی آن ها بر مبنای این نظریه بررسی وبسامد و فراوانی هر کدام تعیین شده است. نتایج پژوهش نشان می دهدکه فرآیند مادی بیشترین فراوانی رادارد زیرا حضرتزینب (س) به عنوان سفیر کربلا وپیام رسان این نهضت، سعی درروشنگری مردم وافشای حقایق رخ داده درکربلا داشته است. فرآیند مادی بیشترین ظرفیت را برای ابلاغ این مهم داراست. در فرآیند ذهنی مهمترین هدف خطیب توجه دادن مخاطب به خطای فکری و عقیدتی اوست. خطاب مستقیم و استفاده از قدرت انگیزشی افعال امر و نهی به هدف تاثیر گذاری بر اندیشه مخاطب بوده است.

جملات ندایی یکی از انواع ساختارهای دستوری هستند که کارکردهای بلاغی گوناگونی دارند. با توجه به گفتمان مسلّط بر بافت متنی «اسرارالتّوحید» و «مقامات ژنده پیل» که گفتمانی تعلیمی-صوفیانه دارند، می­ توان به مقاصد بلاغی ندا در این متون دست یافت. نویسندگان در این آثار برای القای اندیشة خود به مخاطبان از امکانات مختلف بلاغی بهره گرفته اند. این پژوهش با تکیه بر دستور نقشگرا و نظریة نظم کلام به مطالعة ارتباط معنای ثانوی جملات پس از حروف ندا و شیوة به­ کارگیری فرآیندهای زبانی در اسرارالتوحید و مقایسة آن با مقامات ژنده­ پیل پرداخته تا از این طریق مشخص شود که هر یک از این نویسندگان از چه سازوکاری برای تعلیم مخاطب خود در قالب جملات ندایی بهره گرفته اند. مبنای تحلیل این پژوهش فرانقش اندیشگانی است. یافته ها نشان می دهد که گاهی رابطة معناداری میان معنای ثانوی کلام در جملات پس از حروف ندا و شیوة به کارگیری فرآیندهای زبانی در هر دو کتاب یادشده وجود دارد و گاه نیز جریان متفاوتی شکل گرفته که بیش از هر چیز تحت تأثیر موضوع کلام، سطح آگاهی مخاطب و رابطة میان گوینده و مخاطب قرار دارد. فرآیندهای مادی در هر دو اثر، ابزار اصلی انتقال اندیشة تعلیمی در قالب جملات ندا به شمار می روند.

زبان­شناسی نقش ­گرا از مهم ترین رویکردهای زبان­ شناسی قرن بیستم است که بر نقش زبان و واحدهای ساختاری آن تأکید دارد و ساختی فراتر از جمله یعنی متن را بررسی می کند. بنیان دستور هلیدی بر دو صفت نظام­ مند و نقش ­گرا استوار است. نظام معنایی با کلّی­ترین کارکردهای زبان-که هلیدی آن را فراکارکرد یا فرانقش می ­نامد-در ارتباط است. فرانقش اندیشگانی بر اساس دستور نقش­ گرای هلیدی شش نوع است: مادی، ذهنی، رابطه­ ای، رفتاری، وجودی و کلامی که در این پژوهش به طور مقایسه­ ای فرایندهای­ شش گانه در دو اثر از آثار منثور مولوی یعنی مجالس سبعه و مکاتیب با روش توصیفی-تحلیلی بررسی خواهد شد تا به این سؤال پاسخ داده شود که آیا بین بسامد انواع فرایندها و ساختار نوشتاری و خطابی که وجه بارز این آثار محسوب می­شود، رابطه ­ای وجود دارد؟ تا بتوان به نوعی به سبک­شناسی این آثار بر اساس فرانقش­های اندیشگانی مطرح در دستور نقش­گرای هلیدی به تأثیرپذیری از جهان بینی نویسنده دست یافت. نتایج به دست آمده بیانگر این است که در مجالس سبعه، فرایند مادی و در مکاتیب، فرایند رابطه ای، بسامد بیشتری دارند که علت آن را می­توان در نوع کارکرد هر فرایند با توجه به موضوع مجالس سبعه که خطابه و مجلس­گویی و مکاتیب که نامه­های مولوی است، دانست. از طرف دیگر، از عناصر پیرامونی نه­گانه، عنصر مکان در هر دو اثر بسامد بالایی دارد. با توجه به این که فرایند مادی، عامل بالابرندۀ گذرایی و فرایند رابطه ­ای، عامل پایین آورندۀ گذرایی متن است، گذرایی پایین مکاتیب به دلیل وجود بسامد بالای عناصر پیرامونی تا حدودی جبران شده است تا متن به هدف خود که تعلیم اخلاق و انسانیت است، نائل گردد.